Geschiedenis familiewapens

Een wapen (of wapenschild) is een teken dat is verbonden aan een persoon, een familie, een stad of staat, of een groep bij elkaar horende mensen. Traditioneel werd het gedragen op het schild. Het gebruiken van een wapen wordt het `voeren` van een wapen genoemd.

Het wapen werd later uitgebreid met de helm waarop een helmteken en een wrong van het helmkleed; het dekkleed voor het paard; en mogelijk op andere herkenbare plaatsen zodat de herkenbaarheid van de groep in een veldslag gewaarborgd was en eigendommen duidelijk aan de persoon gebonden.

Naast toepassing binnen families wordt het wapenschild tegenwoordig ook vaak gebruikt als een symbool van een land, stad, gemeente, waterschap of provincie, naast een vlag. Een vlag met de afbeelding van een wapen heet een banier.

Geschiedenis

In de middeleeuwen werden de krijgers na de 11e eeuw in steeds zwaardere harnassen gehuld. De in 1066 met een open helm, zonder vizier, uitgeruste Noormannen en Angelsaksen die op het Tapijt van Bayeux zijn afgebeeld hadden geen wapenschild nodig omdat zij gemakkelijk herkenbaar waren. De op het tapijt afgebeelde schilden hadden wel versieringen maar er zijn geen aanwijzingen dat deze persoonsgebonden waren. Tijdens de kruistochten kwamen zware, gesloten helmen in zwang. Om in de strijd te zien wie vriend en wie vijand was moest elke ridder zijn eigen teken op het wapenschild afbeelden. Deze tekens werden al snel een belangrijk symbool en vonden een plek op documenten, grafstenen, gevelstenen en banieren. In de eerste jaren van de 12e eeuw was zo een cultuur rond het wapen ontstaan waarvan de regels en gebruiken in de heraldiek, de kunst van de herauten werden vastgelegd.

Deze heraldiek is een puur Europese aangelegenheid. Eigenlijk is de juiste omschrijving: de (hulp)wetenschap die zich bezighoudt met het onderzoeken van de geschiedenis van de wapenschilden, het op de juiste manier ontwikkelen van nieuwe wapens en het op de juiste manier optekenen van de beschrijvingen van wapens. In Nederland wordt dit, althans voor de adellijke en overheidswapens, gedaan door de Hoge Raad van Adel. Dit instituut is officieel ingesteld om wapenschilden toe te kennen aan personen, families, instellingen en instituten in Nederland. Naast de Hoge Raad van Adel bestaan er ook andere organisaties zoals de Fryske Rie foar Heraldyk waar wapens worden geregistreerd en gepubliceerd. In Vlaanderen is het de Vlaamse Heraldische Raad die de toekenning van wapens en vlaggen aan de Vlaamse provincies en gemeenten begeleidt. Sinds 2000 erkent en verleent deze Raad ook wapens aan personen en instellingen. Voor de wapens van adellijke families en personen die de adelstand verleend wordt in België, is echter de Raad van Adel bevoegd. Deze ressorteert onder de Federale Overheidsdienst Buitenlandse Zaken.

Wapenschilden werden vaak ontworpen door herauten. Deze noteerden ook alle wapens in een apart wapenboek, zoals het Wapenboek Gelre. Tijdens een oorlog moesten de herauten lijsten samenstellen van de ridders die naar het slagveld gingen, waardoor achteraf eenvoudig de omgekomen ridders geïdentificeerd konden worden.

Oorspronkelijk hadden heren en ridders een uniek wapenschild. Toen in de late 12e eeuw het wapen steeds meer prestige had verworven gingen zonen hun vaders wapen gebruiken, soms ongewijzigd. Zo ontstond het familiewapen. Wapenschilden zijn echter maar kort het exclusieve domein van de ridderkaste geweest; al in de 13e eeuw gingen ook anderen zoals steden, gilden en sommige belangrijke burgers een wapen gebruiken. Ook staten kregen een wapen; waarbij meestal gebruik werd gemaakt van het wapen van de vorst. De boeren hielden het eeuwenlang bij hun huismerken maar ook in hun kringen werden familiewapens in de loop der eeuwen steeds algemener. Alleen in Engeland en Schotland is het gebruiken van een wapenschild aan strenge wettelijke regels en toestemming door de staat gebonden.

In de 12e en 13e eeuw werden wapens werkelijk gebruikt. In de late middeleeuwen waren zij belangrijk bij riddertoernooien. Toen deze niet meer werden gehouden ontstond een "papieren heraldiek" waarin steeds ingewikkelder wapens werden gebruikt.

Wie heeft een wapen?

Er wordt wel eens gedacht dat alleen adellijke families een familiewapen kunnen hebben. Dit is niet het geval. Heel veel families hebben vanouds een familiewapen, maar veel familieleden weten dat niet meer. Men kan ook gewoon zelf een wapen ontwerpen. Het is hierbij wel aan te bevelen dat men zich in de heraldiek verdiept. Het is ook mogelijk om een wapen te laten ontwerpen door een heraldisch tekenaar.

Het gebeurt wel dat een familie een familiewapen voert dat afkomstig is van een andere familie met (bijna) dezelfde naam. Men spreekt dan van een geassumeerd wapen. Dit wordt door heraldici niet gewaardeerd.

Draagt men een zegelring, dan hoort daar een familiewapen in te staan. Een zegelring met een ongegraveerde steen wordt wel minachtend een `tegelring` of studentikoos "stoeptegel" genoemd. Ditzelfde geldt uiteraard voor de verzilverde, zilveren of gouden manchetknopen op deze site.